„Wiem, co chcę powiedzieć, ale nie mogę znaleźć słowa”. Afazja po udarze – dlaczego człowiek nagle traci możliwość swobodnego mówienia i jak pomaga neurologopeda?

Udar często kojarzy się przede wszystkim z osłabieniem ręki lub nogi, opadaniem kącika ust czy problemami z poruszaniem się. Tymczasem u części osób jednym z najbardziej dotkliwych następstw jest nagła utrata swobody komunikowania się.

Człowiek może dokładnie wiedzieć, co chce powiedzieć, ale nie potrafić znaleźć właściwego słowa. Może patrzeć na kubek i wiedzieć, do czego służy, a mimo to nie być w stanie nazwać go „kubkiem”. Może rozumieć prostą rozmowę, lecz gubić sens dłuższych zdań. Czasem mówi dużo, ale jego wypowiedzi stają się trudne do zrozumienia. Innym razem odpowiada pojedynczymi słowami albo nie mówi prawie wcale.

Takie objawy mogą wskazywać na afazję – zaburzenie językowe powstające wskutek uszkodzenia obszarów mózgu odpowiedzialnych za mowę i język. Jedną z najczęstszych przyczyn afazji jest właśnie udar.

Dla samego pacjenta i jego rodziny może to być sytuacja bardzo trudna. Osoba, która jeszcze niedawno swobodnie rozmawiała, prowadziła samochód, pracowała, załatwiała sprawy i podejmowała decyzje, nagle może mieć problem z powiedzeniem własnego imienia, przeczytaniem wiadomości albo zrozumieniem prostego pytania.

Właśnie wtedy ogromne znaczenie ma odpowiednia diagnoza oraz terapia neurologopedyczna. Wytyczne dotyczące opieki poudarowej podkreślają znaczenie wczesnej oceny trudności komunikacyjnych i dalszej pracy nad językiem oraz komunikacją tak długo, jak pacjent odnosi z niej realne korzyści. Asha Apps

Afazja nie oznacza utraty inteligencji

To jedno z najważniejszych zdań, jakie powinna usłyszeć rodzina osoby po udarze.

Afazja jest zaburzeniem języka. Nie oznacza automatycznie, że człowiek „przestał rozumieć świat”, stracił swoje doświadczenie, charakter czy wiedzę.

Pacjent może doskonale wiedzieć, czego chce. Może pamiętać ludzi, miejsca i wydarzenia, a mimo to mieć trudność z nazwaniem ich słowami.

Może też rozumieć znacznie więcej, niż jest w stanie powiedzieć.

Z tego powodu niezwykle ważne jest, aby nie zwracać się do osoby z afazją jak do dziecka, nie mówić o niej przy niej tak, jakby jej nie było, i nie zakładać z góry, że brak odpowiedzi oznacza brak zrozumienia.

Jak może wyglądać afazja po udarze?

Afazja nie u każdego wygląda tak samo.

U jednej osoby największym problemem będzie znalezienie odpowiedniego słowa.

Może mówić:

„Podaj mi ten… no… ten do picia…”

zamiast:

„Podaj mi kubek”.

Inna osoba będzie mówiła płynnie, ale użyje niewłaściwych słów lub stworzy wypowiedź trudną do zrozumienia.

Jeszcze inna będzie budowała bardzo krótkie wypowiedzi:

„Ja… sklep… jutro…”

zamiast pełnego zdania:

„Jutro chciałbym pojechać do sklepu”.

Trudności mogą dotyczyć nie tylko mówienia.

Afazja może wpływać również na:

• rozumienie wypowiedzi innych osób,
• nazywanie przedmiotów i osób,
• powtarzanie słów i zdań,
• czytanie,
• pisanie,
• rozumienie tekstu,
• budowanie zdań,
• prowadzenie rozmowy,
• korzystanie z telefonu czy wiadomości tekstowych.

Dlatego dwóch pacjentów po udarze może mieć zupełnie różne potrzeby terapeutyczne.

„On przecież wie, co chce powiedzieć”

To zdanie rodziny bardzo często oddaje istotę problemu.

Pacjent patrzy na bliską osobę, próbuje coś powiedzieć, ale słowo nie pojawia się.

Czasem zastępuje je innym:

„widelec” zamiast „łyżka”.

Czasem opisuje przedmiot:

„to, czym się je zupę”.

Czasem wielokrotnie zaczyna zdanie od początku.

A czasem rezygnuje.

Dla osoby, która przed udarem komunikowała się bez żadnych trudności, może to być ogromnie frustrujące.

Czy problemy z mówieniem po udarze zawsze oznaczają afazję?

Nie.

Po udarze mogą wystąpić różne zaburzenia komunikacyjne i nie wszystkie są afazją.

Przykładem jest dyzartria, w której problem dotyczy przede wszystkim wykonania ruchów potrzebnych do wyraźnego mówienia. Pacjent wie, co chce powiedzieć, buduje prawidłowe zdanie, ale jego mowa może być niewyraźna, wolna, cicha lub zniekształcona.

Może wystąpić także apraksja mowy, w której trudność dotyczy planowania i programowania ruchów niezbędnych do wypowiadania słów.

Zdarza się również, że kilka zaburzeń występuje jednocześnie.

Dlatego sama obserwacja: „mówi inaczej niż wcześniej” nie wystarcza do określenia rodzaju problemu.

Potrzebna jest diagnoza.

Co sprawdza neurologopeda u osoby po udarze?

Diagnoza neurologopedyczna dorosłego nie polega wyłącznie na sprawdzeniu, czy pacjent potrafi powiedzieć kilka słów.

Neurologopeda może ocenić między innymi:

• rozumienie prostych i złożonych poleceń,
• umiejętność nazywania przedmiotów,
• budowanie zdań,
• powtarzanie słów i zdań,
• rozumienie pytań,
• prowadzenie spontanicznej rozmowy,
• czytanie i rozumienie tekstu,
• pisanie,
• sprawność języka, warg i mięśni twarzy,
• tempo i wyrazistość mowy,
• sposób komunikowania podstawowych potrzeb.

W praktyce bardzo ważne jest nie tylko ustalenie, czego pacjent nie potrafi, ale także jakie umiejętności zachował.

To właśnie na nich można budować dalszą terapię.

Gabinet Anny Chodakowskiej pracuje również z dorosłymi i prowadzi diagnozę oraz terapię zaburzeń mowy i komunikacji, z indywidualnym dostosowaniem metod do potrzeb pacjenta. Neurologopeda

Jak wygląda terapia afazji?

Nie istnieje jeden zestaw ćwiczeń dobry dla każdej osoby po udarze.

U jednego pacjenta terapia może koncentrować się początkowo na nazywaniu przedmiotów.

U innego ważniejsze będzie rozumienie zdań.

Ktoś inny będzie przede wszystkim ćwiczył prowadzenie rozmowy, czytanie, pisanie albo komunikowanie podstawowych potrzeb.

Neurologopeda może pracować nad:

• odzyskiwaniem słów,
• budowaniem wypowiedzi,
• rozumieniem pytań,
• nazywaniem,
• powtarzaniem,
• czytaniem,
• pisaniem,
• prowadzeniem rozmowy,
• stosowaniem alternatywnych sposobów komunikacji.

Współczesne podejście do terapii poudarowej zakłada także wykorzystywanie strategii kompensacyjnych i pomocy komunikacyjnych wtedy, gdy są potrzebne. Wytyczne poudarowe wskazują również na znaczenie szkolenia bliskich w sposobach wspierania komunikacji. Asha Apps

Dlaczego sama nauka pojedynczych słów może nie wystarczyć?

Pacjent może nauczyć się na terapii nazywać obrazek „jabłko”, ale prawdziwym celem nie jest przecież zdanie testu przy stoliku.

Celem jest powrót do możliwie skutecznej komunikacji w codziennym życiu.

Do powiedzenia:

„Chcę jabłko”.

Do zamówienia jedzenia.

Do rozmowy z wnukiem.

Do zadzwonienia do lekarza.

Do powiedzenia, że coś boli.

Do wyrażenia własnego zdania.

Badania nad terapią afazji pokazują, że poprawa na poziomie pojedynczych słów lub zdań nie zawsze automatycznie przenosi się na swobodną rozmowę. Dlatego coraz większą uwagę zwraca się na funkcjonalną komunikację i ćwiczenie języka w sytuacjach zbliżonych do prawdziwego życia. Pubs ASHA

Jak rodzina może pomagać osobie z afazją?

Bliscy mają ogromne znaczenie.

Nie chodzi jednak o to, aby przez cały dzień prowadzić „domową terapię”.

Najważniejsze jest stworzenie warunków, w których pacjent może się komunikować bez ciągłego napięcia.

Warto:

mówić spokojnie i naturalnie,

używać krótszych zdań, gdy pacjent ma trudności ze zrozumieniem,

zadawać jedno pytanie naraz,

dać czas na odpowiedź,

nie kończyć automatycznie każdego zdania za pacjenta,

w razie potrzeby wspierać rozmowę gestem, zdjęciem, kartką lub napisanym słowem,

upewnić się, że dobrze zrozumieliśmy wypowiedź.

Najgorsze, co można zrobić, to stale poprawiać, poganiać albo mówić:

„Przecież wiesz, jak to się nazywa”.

Pacjent najczęściej właśnie wie.

Problem polega na tym, że w danym momencie nie potrafi uzyskać dostępu do słowa.

Czy osoba z afazją może wrócić do mówienia?

Powrót funkcji językowych jest bardzo indywidualny.

Wpływa na niego wiele czynników, między innymi:

• miejsce i rozległość uszkodzenia mózgu,
• rodzaj afazji,
• ogólny stan zdrowia,
• współistniejące trudności,
• czas od udaru,
• możliwość regularnego uczestniczenia w rehabilitacji.

U części pacjentów poprawa jest bardzo wyraźna.

U innych postęp jest wolniejszy.

Czasem celem terapii będzie odzyskanie swobodnej mowy, a czasem znalezienie takich sposobów komunikacji, które pozwolą pacjentowi odzyskać większą samodzielność.

Nie powinno się jednak zakładać z góry, że po określonym czasie „już nic się nie da zrobić”. Wytyczne poudarowe wskazują, że osoby z afazją powinny mieć możliwość dalszej pracy nad językiem i komunikacją tak długo, jak terapia przynosi im znaczące korzyści. Asha Apps

Kiedy zgłosić się do neurologopedy?

Warto rozważyć konsultację, jeśli po udarze osoba:

• ma trudność ze znalezieniem prostych słów,
• używa niewłaściwych słów,
• nie rozumie części pytań lub poleceń,
• mówi bardzo mało,
• buduje niepełne lub bardzo uproszczone zdania,
• ma trudność z czytaniem lub pisaniem,
• unika rozmów,
• coraz częściej rezygnuje z prób komunikowania się.

Im dokładniej zostanie określony charakter trudności, tym łatwiej zaplanować terapię odpowiadającą rzeczywistym potrzebom pacjenta.

Najważniejszy cel: odzyskać możliwość bycia w rozmowie

Po udarze terapia mowy nie dotyczy wyłącznie poprawnego wypowiadania słów.

Komunikacja jest potrzebna do podejmowania decyzji, wyrażania emocji, utrzymywania relacji, załatwiania spraw i zachowania niezależności.

Dlatego dla osoby z afazją sukcesem może być nie tylko poprawne nazwanie obrazka na terapii.

Może nim być również pierwsze samodzielnie wypowiedziane zdanie do żony.

Telefon do córki.

Zamówienie kawy.

Powiedzenie lekarzowi, gdzie boli.

Albo zwykła rozmowa przy stole.

To właśnie do takich codziennych sytuacji powinna prowadzić dobrze zaplanowana terapia neurologopedyczna.

Jeżeli po udarze pojawiły się problemy z mową, rozumieniem, czytaniem lub komunikacją, warto przeprowadzić diagnozę neurologopedyczną i sprawdzić, które funkcje językowe wymagają wsparcia.

Gabinet Neurologopedyczno-Pedagogiczny mgr Anny Chodakowskiej
Florentynów 116 koło Łodzi i Konstantynowa Łódzkiego
tel. 795 001 006