„Raz mówi dobrze, a za chwilę zupełnie inaczej”. Kiedy trudności z wypowiadaniem słów mogą wskazywać na apraksję mowy u dziecka?

Wczoraj Twoje dziecko powiedziało „pomidor” niemal idealnie. Dzisiaj próbuje powtórzyć to samo słowo, ale wychodzi mu „pomio”, „pidom” albo jeszcze coś innego. Prosisz, żeby spróbowało ponownie. Dziecko patrzy na Ciebie, skupia się, porusza ustami… i nadal nie potrafi wypowiedzieć słowa tak jak przed chwilą.

Zaczynasz się zastanawiać: skoro raz potrafiło powiedzieć coś poprawnie, dlaczego teraz nie może?

Czasami to naturalny element rozwoju mowy. Jednak gdy podobne sytuacje powtarzają się często, a dziecko wyraźnie zmaga się z wypowiadaniem słów, warto przyjrzeć się problemowi dokładniej.

Jedną z możliwych przyczyn jest dziecięca apraksja mowy — zaburzenie, w którym trudność nie polega przede wszystkim na znajomości słów, lecz na planowaniu i organizowaniu ruchów potrzebnych do ich wypowiedzenia.
 

Dziecko wie, co chce powiedzieć. Dlaczego jego usta nie zawsze współpracują?

Aby wypowiedzieć nawet krótkie słowo, mózg musi zaplanować niezwykle precyzyjną sekwencję ruchów.

Język, wargi, żuchwa i pozostałe struktury uczestniczące w mówieniu muszą wykonać odpowiednie ruchy we właściwej kolejności, czasie i tempie.

U większości osób dzieje się to niemal automatycznie. Nie zastanawiamy się przecież, gdzie powinien znajdować się język podczas wypowiadania każdego dźwięku.

W przypadku dziecięcej apraksji mowy mechanizm planowania tych ruchów jest zaburzony.

Dziecko może wiedzieć, jakie słowo chce wypowiedzieć, ale mieć trudność z przygotowaniem i wykonaniem odpowiedniej sekwencji ruchów artykulacyjnych.

Co ważne, apraksja nie jest po prostu wynikiem osłabienia mięśni języka czy warg. Problem dotyczy przede wszystkim planowania ruchów potrzebnych do mówienia.

Nie oznacza to również, że dziecko jest mniej inteligentne, nie rozumie poleceń albo nie chce współpracować.
 

Pięć sygnałów, które powinny zwrócić uwagę rodziców

Apraksja mowy może objawiać się w różny sposób. Nie u każdego dziecka występują wszystkie charakterystyczne trudności.

Szczególnie warto zwrócić uwagę na następujące sytuacje:

1. To samo słowo brzmi za każdym razem inaczej.

Dziecko próbuje kilkukrotnie powiedzieć ten sam wyraz, ale za każdym razem popełnia inne błędy. Raz opuszcza głoskę, innym razem zmienia jej brzmienie albo przestawia dźwięki.

2. Dłuższe słowa sprawiają znacznie większą trudność.

Krótkie „mama” lub „tata” mogą być wypowiadane stosunkowo swobodnie, ale słowa zawierające kilka sylab stają się bardzo trudne. Im bardziej skomplikowana sekwencja ruchów, tym większy problem z jej wykonaniem.

3. Dziecko wyraźnie szuka właściwego ułożenia ust.

Czasami można zauważyć, że przed wypowiedzeniem słowa dziecko kilkukrotnie porusza wargami lub językiem, jakby próbowało znaleźć odpowiedni sposób artykulacji.

4. Mowa brzmi nietypowo pod względem rytmu i akcentowania.

Dziecko może robić nieoczekiwane przerwy między sylabami, mówić w sposób nierównomierny albo akcentować słowa inaczej, niż zazwyczaj słyszymy w języku polskim.

5. Wypowiadanie słów wymaga widocznego wysiłku.

Niektóre dzieci bardzo starają się powtórzyć wypowiedź dorosłego, ale kolejne próby nie przynoszą oczekiwanego rezultatu. Może pojawić się zniechęcenie, frustracja lub niechęć do zabierania głosu.

Ważne: żaden z tych objawów, występujący samodzielnie, nie potwierdza apraksji mowy. Podobne trudności mogą pojawiać się również w innych zaburzeniach rozwoju mowy i języka.
 

Apraksja czy zwykłe trudności z wymową? Różnica jest bardzo ważna

Wyobraźmy sobie dwoje dzieci, które mają problem z wypowiedzeniem słowa „szafa”.

Pierwsze dziecko konsekwentnie mówi „safa”, ponieważ nie opanowało jeszcze prawidłowej realizacji głoski „sz”.

Drugie dziecko raz wypowiada słowo niemal poprawnie, innym razem opuszcza sylabę, zmienia kolejność dźwięków albo wyraźnie zatrzymuje się między nimi.

W obu przypadkach rodzic słyszy nieprawidłową wymowę. Jednak mechanizm trudności może być zupełnie inny.

W typowych zaburzeniach artykulacyjnych problem może dotyczyć sposobu realizacji określonych głosek. W apraksji istotną rolę odgrywa trudność w planowaniu i koordynowaniu całych sekwencji ruchów podczas mówienia.

Trzeba jednak pamiętać, że zmienność błędów nie jest charakterystyczna wyłącznie dla apraksji. Występuje również w niektórych zaburzeniach fonologicznych. Dlatego samo słuchanie pojedynczych słów nie wystarczy do postawienia rozpoznania.
 

„Ale przecież wczoraj powiedział to dobrze!”

To jedno z najbardziej niezrozumiałych doświadczeń dla rodziców.

Jeżeli dziecko potrafiło już raz wypowiedzieć określone słowo, naturalnie oczekujemy, że powinno umieć zrobić to ponownie.

Tymczasem w apraksji prawidłowe wypowiedzenie słowa podczas jednej próby nie oznacza jeszcze, że dziecko opanowało stabilny sposób jego produkowania.

Może potrzebować kolejnych prób, wskazówek i odpowiednio zaplanowanego utrwalania ruchów artykulacyjnych.

Zdarza się również, że wypowiedzenie słowa przychodzi dziecku łatwiej w jednej sytuacji niż w innej.

Dlatego wielokrotne polecenia: „Powiedz jeszcze raz”, „Postaraj się”, „Przecież umiesz!” nie zawsze pomagają.

Dla dziecka mogą natomiast oznaczać coraz większe napięcie i poczucie niepowodzenia.
 

Jak neurologopeda ocenia takie trudności?

Diagnoza nie polega na sprawdzeniu wyłącznie tego, czy dziecko prawidłowo wypowiada poszczególne głoski.

Specjalista analizuje między innymi sposób tworzenia sylab i słów, powtarzalność popełnianych błędów, płynność przechodzenia między dźwiękami, rytm wypowiedzi oraz reakcję dziecka na różnego rodzaju podpowiedzi.

Istotna jest również ocena rozwoju języka, rozumienia mowy, komunikacji oraz funkcjonowania struktur uczestniczących w mówieniu.

W zależności od potrzeb może być wskazana także ocena słuchu lub konsultacja z innym specjalistą.

W przypadku młodszych dzieci postawienie jednoznacznego rozpoznania bywa szczególnie trudne. Niekiedy konieczna jest obserwacja rozwoju mowy w czasie i ponowna ocena po rozpoczęciu odpowiednio dobranych oddziaływań terapeutycznych.

Najważniejszym celem diagnozy jest zrozumienie mechanizmu trudności dziecka, a nie samo nadanie im nazwy.
 

Czy apraksję mowy można skutecznie wspierać terapią?

Tak. Odpowiednio dobrana terapia może pomagać dziecku rozwijać umiejętność planowania i wykonywania ruchów potrzebnych do mówienia.

W przypadku apraksji szczególne znaczenie mają ćwiczenia oparte na rzeczywistym wypowiadaniu dźwięków, sylab, słów i zwrotów.

Specjalista może wykorzystywać wskazówki słuchowe, wzrokowe i — jeśli są odpowiednie — dotykowe, aby ułatwiać dziecku tworzenie coraz dokładniejszych sekwencji ruchów.

Terapia jest planowana indywidualnie, a powtórzenia i stopniowanie trudności odgrywają w niej ważną rolę.

Nie chodzi jednak o mechaniczne wielokrotne powtarzanie dowolnych słów.

Istotne jest dobranie zadań do aktualnych możliwości dziecka oraz takie prowadzenie ćwiczeń, aby rozwijane umiejętności mogły być stopniowo wykorzystywane w codziennej komunikacji.

Warto również wiedzieć, że samo dmuchanie, robienie minek czy ćwiczenie niesłownych ruchów języka nie stanowi skutecznej, samodzielnej metody leczenia apraksji mowy. Trening powinien koncentrować się przede wszystkim na ruchach związanych z produkcją mowy.

Gdy wypowiadanie słów jest bardzo utrudnione, pomocne mogą być dodatkowe sposoby komunikowania się, takie jak gesty, obrazki lub odpowiednio dobrane narzędzia komunikacji wspomagającej i alternatywnej (AAC).
 

Co rodzice mogą zrobić w domu?

Przede wszystkim warto zmniejszyć presję związaną z mówieniem.

Kiedy dziecko ma trudność z wypowiedzeniem słowa, nie trzeba za każdym razem żądać jego poprawienia.

Lepiej spokojnie wysłuchać dziecka, dać mu czas i pokazać, że ważna jest także treść tego, co próbuje przekazać.

Jeśli dziecko mówi „daj… pi… pi”, wskazując na picie, można naturalnie odpowiedzieć: „Chcesz pić? Już podaję wodę”.

W ten sposób dziecko otrzymuje prawidłowy wzorzec językowy, ale nie jest zmuszane do natychmiastowego powtarzania wypowiedzi.

Pomocne może być również obserwowanie, które słowa sprawiają szczególną trudność, oraz przekazywanie tych informacji specjaliście.

Jeżeli dziecko uczestniczy już w terapii, ćwiczenia domowe powinny wynikać z indywidualnych zaleceń terapeuty, a nie z przypadkowo wybranych zestawów znalezionych w internecie.
 

Kiedy nie warto dłużej czekać?

Jeżeli dziecko regularnie ma trudności z wypowiadaniem tych samych słów, popełnia bardzo zmienne błędy, wyraźnie zmaga się z łączeniem sylab lub jego mowa jest trudna do zrozumienia, warto umówić konsultację.

Nie trzeba czekać, aż problem zacznie poważnie utrudniać funkcjonowanie w przedszkolu czy szkole.

Wczesna ocena pozwala ustalić, czy obserwowane trudności mieszczą się w przebiegu rozwoju mowy, czy wymagają bardziej ukierunkowanego wsparcia.
 

Każde dziecko zasługuje na to, żeby zostać zrozumiane

Dla dorosłego wypowiedzenie słowa jest czymś oczywistym. Dla dziecka z trudnościami w planowaniu ruchów mowy może to być zadanie wymagające ogromnego wysiłku.

Dlatego zamiast pytać: „Dlaczego znowu nie potrafisz tego powiedzieć?”, warto zastanowić się: „Co sprawia, że mówienie jest dla Ciebie takie trudne i jak mogę Ci pomóc?”.
 

Właściwa diagnoza oraz indywidualnie dobrana pomoc mogą mieć duże znaczenie dla rozwoju komunikacji i codziennego funkcjonowania dziecka.

Jeśli niepokoi Cię rozwój mowy Twojego dziecka, zapraszam na konsultację neurologopedyczną.

Gabinet Neurologopedyczno-Pedagogiczny mgr Anny Chodakowskiej
Florentynów 116, koło Łodzi
chodakowska-neurologopeda-lodz.pl
 

Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje indywidualnej diagnozy specjalistycznej.