„Mamo, boli mnie ręka”. Dziecko nie chce pisać, kolorować ani wycinać? To może nie być lenistwo – kiedy warto pomyśleć o terapii ręki

„Nie chce mi się.”

„Nie umiem.”

„Ręka mnie boli.”

„Mogę już skończyć?”

Dla dorosłego to czasem tylko kilka zdań wypowiedzianych nad zeszytem, kolorowanką albo pracą domową. Dziecko wierci się przy stole, zmienia sposób trzymania ołówka, opiera głowę na drugiej ręce, naciska kredką tak mocno, że niemal przebija kartkę albo przeciwnie – ledwo zostawia na niej ślad.

Po kilku minutach zaczyna się zniechęcać.

Łatwo wtedy pomyśleć:

„Przecież potrafi. Musi tylko więcej poćwiczyć.”
 

Ale co, jeśli problem nie polega na braku chęci?

Co, jeśli dla dziecka napisanie kilku zdań naprawdę wymaga znacznie większego wysiłku, niż nam się wydaje?

Nie każde dziecko, które unika pisania, rysowania czy wycinania, potrzebuje terapii. Warto jednak wiedzieć, że takie zachowanie może być jednym z sygnałów trudności związanych ze sprawnością manualną, koordynacją, napięciem mięśniowym czy grafomotoryką.

I właśnie w takich sytuacjach warto przyjrzeć się dziecku trochę uważniej.
 

Pisanie nie zaczyna się od ołówka

Kiedy patrzymy na dziecko piszące literę „A”, widzimy przede wszystkim dłoń i ołówek.

Tymczasem organizm wykonuje w tym momencie znacznie bardziej skomplikowane zadanie.

Dziecko musi stabilnie siedzieć. Utrzymać odpowiednią pozycję tułowia i barków. Kontrolować ruch ramienia, przedramienia, nadgarstka i palców. Odpowiednio dobrać siłę nacisku. Śledzić wzrokiem linię w zeszycie. Zaplanować ruch. Zapamiętać kształt litery. Kontrolować to, co już napisało – i jednocześnie myśleć o tym, co ma napisać dalej.
 

A to wszystko powinno odbywać się na tyle sprawnie, aby energia dziecka mogła zostać wykorzystana również na treść zadania, a nie wyłącznie na walkę z własną ręką.

Dlatego trudności z pisaniem nie zawsze zaczynają się w palcach.

Czasem warto spojrzeć szerzej.
 

1. Dziecko bardzo szybko męczy się podczas pisania

Jedno z najczęstszych zdań brzmi:

„Po chwili mówi, że boli go ręka.”

Nie chodzi o pojedynczą sytuację po wyjątkowo długim zadaniu. Każdy może zmęczyć się pisaniem.

Niepokój może pojawić się wtedy, gdy dziecko regularnie męczy się znacznie szybciej niż rówieśnicy, co chwilę odkłada ołówek, potrząsa dłonią, zmienia pozycję albo potrzebuje wielu przerw nawet przy stosunkowo krótkich zadaniach.

Rodzic może mieć wrażenie, że dziecko przeciąga pracę.

Dla niego jednak wysiłek może być rzeczywisty.

Jeżeli utrzymanie prawidłowej pozycji, kontrolowanie ręki i precyzyjne prowadzenie narzędzia wymaga bardzo dużego zaangażowania, zwykła karta pracy może stać się naprawdę męczącym zadaniem.
 

2. Mocno zaciska ołówek albo ciągle zmienia chwyt

„Trzymaj poprawnie kredkę!”

Rodzice i nauczyciele powtarzają to często w dobrej wierze.

Tyle że sam komunikat nie zawsze rozwiązuje problem.

Dziecko może ściskać ołówek bardzo mocno, usztywniać palce, wyginać nadgarstek, przesuwać całą rękę zamiast wykonywać precyzyjne ruchy palcami albo wielokrotnie zmieniać chwyt podczas pisania.

Niektóre dzieci naciskają narzędziem tak mocno, że pozostawiają głębokie ślady na kolejnych kartkach zeszytu.

Inne piszą bardzo delikatnie, jakby nie miały wystarczającej kontroli nad naciskiem.

Sam sposób trzymania ołówka nie powinien być oceniany wyłącznie według jednego „idealnego” wzoru. Ważniejsze jest pytanie:

Czy dziecko potrafi pisać w sposób funkcjonalny, swobodny i bez nadmiernego wysiłku?

Jeśli nie – warto poszukać przyczyny.
 

3. Nie lubi rysować, kolorować ani wycinać

Nie wszystkie dzieci muszą kochać kolorowanki.

Jedno woli klocki, drugie rower, a trzecie mogłoby przez godzinę rysować smoki.

Sama niechęć do prac plastycznych nie oznacza więc zaburzenia.

Warto jednak zwrócić uwagę na dziecko, które konsekwentnie unika praktycznie wszystkich czynności wymagających precyzyjnej pracy dłoni.

Nie chce:

• rysować,
• kolorować,
• wycinać nożyczkami,
• wyklejać,
• nawlekać,
• lepić drobnych elementów,
• układać niewielkich konstrukcji,
• zapinać guzików,
• wykonywać prac manualnych.
   

Czasem dzieci bardzo sprytnie wybierają aktywności, w których czują się kompetentne, i unikają tych, które są dla nich trudne.

Z zewnątrz wygląda to jak:

„On tego po prostu nie lubi.”

Ale czasem za „nie lubię” kryje się:

„To jest dla mnie trudniejsze niż dla innych i nie chcę kolejny raz poczuć, że sobie nie radzę.”
 

4. Pismo jest nieczytelne mimo wielu ćwiczeń

Przepisywanie kolejnych linijek liter nie zawsze jest rozwiązaniem problemu z pismem.

Jeśli trudność wynika z niewystarczającej kontroli ruchu, koordynacji wzrokowo-ruchowej, stabilizacji czy sprawności manualnej, samo zwiększenie liczby ćwiczeń może sprawić przede wszystkim, że dziecko będzie... jeszcze bardziej zmęczone.

Warto zwrócić uwagę między innymi na sytuacje, w których dziecko:

• ma duże trudności z utrzymaniem pisma w liniaturze,
• pisze litery o bardzo różnej wielkości,
• ma problem z zachowaniem odstępów,
• często poprawia napisane znaki,
• pisze wyjątkowo wolno,
• nie nadąża za klasą,
• po dłuższym pisaniu jego pismo wyraźnie się pogarsza,
• wkłada w samo zapisanie tekstu ogromny wysiłek.

Problem staje się szczególnie ważny wtedy, kiedy ogranicza dziecko w nauce.

Uczeń może znać odpowiedź, rozumieć zadanie i mieć bogate słownictwo, a jednocześnie nie zdążyć pokazać swojej wiedzy na kartce.
 

5. Dziecko nie nadąża z przepisywaniem

To szczególnie wyraźnie zaczyna być widoczne w szkole.

Nauczyciel zapisuje zdanie.

Większość klasy kończy.

A dziecko nadal jest w połowie.

Zaczyna się spieszyć. Pismo robi się coraz mniej czytelne. Pojawiają się błędy. Uczeń gubi miejsce, opuszcza fragmenty albo rezygnuje.

Z czasem może również usłyszeć:

„Musisz pracować szybciej.”

Tylko jak?

Tempo pisania nie zależy wyłącznie od motywacji. Wymaga automatyzacji wielu procesów ruchowych. Jeżeli dziecko musi świadomie kontrolować każdy element czynności, trudno oczekiwać takiej samej płynności jak u osoby, dla której ruch jest już naturalny.

Dlatego warto sprawdzić dlaczego dziecko pisze wolno, zamiast ograniczać się do polecenia, żeby robiło to szybciej.
 

6. Problem widać nie tylko przy biurku

To bardzo ważna wskazówka.

Sprawność dłoni jest potrzebna nie tylko podczas pisania.

Przyjrzyj się codziennym czynnościom.

Czy dziecko ma trudności z:

• zapinaniem guzików?
• zamkiem błyskawicznym?
• wiązaniem sznurowadeł?
• posługiwaniem się sztućcami?
• otwieraniem opakowań?
• manipulowaniem niewielkimi przedmiotami?
• składaniem drobnych elementów?
• wykonywaniem czynności wymagających współpracy obu rąk?

Jeśli podobne trudności pojawiają się w wielu sytuacjach, może to być istotniejsza informacja niż samo brzydkie pismo.

Bo celem terapii ręki nie jest przecież stworzenie najładniejszego zeszytu w klasie.

Chodzi przede wszystkim o większą samodzielność i sprawność dziecka w codziennym życiu.
 

7. Jedna ręka pracuje, a całe ciało „pomaga”

Warto czasem przez chwilę po prostu obserwować dziecko podczas rysowania lub pisania.

Czy siedzi stabilnie?

Czy bardzo pochyla się nad kartką?

Czy niemal kładzie się na stole?

Czy podpiera głowę?

Czy cały bark unosi się podczas ruchu?

Czy kartka ciągle się przesuwa?

Czy druga ręka pomaga ją przytrzymać?

Czy dziecko wykonuje ruch całą kończyną zamiast bardziej precyzyjnie sterować dłonią i palcami?

To właśnie dlatego terapia ręki może zaskakiwać rodziców.

Pierwsze zajęcia nie muszą polegać na wielokrotnym pisaniu literek.

Terapeuta może pracować również nad elementami, które dopiero tworzą podstawę sprawnego działania ręki.

Dłoń nie pracuje przecież w oderwaniu od reszty ciała.
 

8. „Nie umiem” pojawia się, zanim dziecko naprawdę spróbuje

To chyba jeden z najważniejszych sygnałów.

Dziecko dostaje pracę plastyczną i od razu mówi:

„Nie umiem.”

Ma coś napisać:

„Nie zrobię tego.”

Trzeba wyciąć kilka elementów:

„Zrób to za mnie.”

Po pewnym czasie problem może przestać dotyczyć wyłącznie sprawności manualnej.

Pojawia się przekonanie:

„Jestem w tym słaby.”

A dziecko, które spodziewa się niepowodzenia, zaczyna unikać kolejnych prób.

Właśnie dlatego nie warto długo czekać, zakładając, że dziecko jest po prostu niedokładne albo leniwe.

Nie chodzi o przypinanie mu diagnozy.

Chodzi o sprawdzenie, dlaczego coś, co dla innych dzieci jest stosunkowo łatwe, jemu sprawia tak dużą trudność.
 

Czym właściwie jest terapia ręki?

Nazwa może być trochę myląca.

Można pomyśleć, że dziecko przychodzi na zajęcia i przez godzinę ćwiczy palce.

Terapia ręki jest jednak szerszym spojrzeniem na sprawność potrzebną do wykonywania precyzyjnych czynności.

W zależności od potrzeb konkretnego dziecka praca może dotyczyć między innymi sprawności manualnej, precyzji ruchów, koordynacji oko–ręka, grafomotoryki, kontroli napięcia mięśniowego, płynności wykonywania czynności czy umiejętności potrzebnych w samoobsłudze.

Dlatego dwójka dzieci z pozornie takim samym problemem – na przykład nieczytelnym pismem – niekoniecznie będzie potrzebowała takich samych ćwiczeń.

I właśnie tutaj dochodzimy do najważniejszej rzeczy.
 

Najpierw trzeba dowiedzieć się, skąd bierze się trudność

Nie każde brzydkie pismo wymaga terapii ręki.

Nie każda niechęć do kolorowania oznacza problem.

Nie każdy nietypowy chwyt kredki trzeba natychmiast poprawiać.

Dzieci rozwijają się w różnym tempie i mają różne zainteresowania.

Dlatego znacznie rozsądniejsze od samodzielnego stawiania diagnozy na podstawie filmiku znalezionego w internecie jest przyjrzenie się całemu funkcjonowaniu dziecka.

Co sprawia mu trudność?

Od kiedy?

Czy problem występuje tylko podczas pisania?

Czy również podczas ubierania, jedzenia, wycinania lub zabawy?

Jak długo dziecko potrafi pracować?

Czy czynność powoduje zmęczenie lub dyskomfort?

Czy trudność wpływa już na naukę i samoocenę?

Dobra diagnoza pozwala odróżnić rzecz, którą wystarczy spokojnie obserwować i wspierać w domu, od trudności wymagającej bardziej ukierunkowanej pracy.
 

Dlaczego „więcej pisania” nie zawsze pomaga?

To naturalny odruch.

Dziecko słabo pisze?

Kupimy zeszyt ćwiczeń.

Nie radzi sobie z wycinaniem?

Niech więcej wycina.

Źle trzyma kredkę?

Będziemy codziennie poprawiać chwyt.

Czasami praktyka rzeczywiście pomaga.

Ale jeśli nie znamy źródła problemu, możemy nieświadomie ćwiczyć przede wszystkim czynność, która już jest dla dziecka trudna, zamiast umiejętności potrzebnych do jej wykonania.

Wyobraźmy sobie dziecko, które ma trudność z utrzymaniem stabilnej pozycji podczas pracy przy stoliku.

Każemy mu codziennie przepisywać dodatkową stronę.

Czy zwiększamy jego sprawność?

Niekoniecznie.

Możemy natomiast zwiększyć zmęczenie i niechęć do pisania.

Dlatego w terapii ważniejsze od liczby wykonanych ćwiczeń jest to, czy ćwiczymy właściwą rzecz.
 

A może po prostu z tego wyrośnie?

Czasami – tak.

Rozwój dziecka nie przebiega według stopera.

Nie wszystkie dzieci w tym samym wieku będą pisały równie szybko, równie ładnie wycinały czy z taką samą łatwością zapinały guziki.

Nie chodzi więc o porównywanie każdego szczegółu z innymi dziećmi.

Warto jednak reagować, kiedy trudność jest wyraźna, utrzymuje się przez dłuższy czas albo zaczyna wpływać na funkcjonowanie dziecka.

Szczególnie wtedy, gdy dziecko:

• cierpi z powodu dużego zmęczenia,
• regularnie skarży się na dyskomfort podczas prac manualnych,
• wyraźnie odstaje tempem od wymagań szkolnych,
• zaczyna unikać zadań,
• potrzebuje pomocy w czynnościach, które powinno stopniowo wykonywać samodzielnie,
• frustruje się,
• mówi o sobie „nie umiem”, „jestem najgorszy”, „nienawidzę pisać”.

Wtedy warto dowiedzieć się, co za tym stoi.
 

Najważniejsze pytanie nie brzmi: „Czy on ładnie pisze?”

Ładne pismo jest przyjemne.

Ale nie ono jest najważniejsze.

Znacznie ważniejsze są pytania:

Czy pisanie kosztuje dziecko nadmiernie dużo wysiłku?

Czy jego ręka pozwala mu sprawnie wykonywać codzienne czynności?

Czy może pokazać w szkole to, co naprawdę wie?

Czy jest samodzielne?

Czy trudności manualne nie odbierają mu pewności siebie?

Bo czasami kartka z krzywymi literami jest tylko kartką z krzywymi literami.

A czasami jest niewielkim fragmentem znacznie większej historii.
 

Nie nazywajmy lenistwem czegoś, czego jeszcze nie rozumiemy

Kiedy dziecko po raz kolejny mówi:

„Mamo, boli mnie ręka”

albo:

„Nie chcę tego robić”,

nie oznacza to automatycznie, że potrzebuje terapii ręki.

Ale nie musi też oznaczać, że jest leniwe.

Może warto zamiast:

„Postaraj się bardziej”

zapytać:

„Co jest dla ciebie w tym najtrudniejsze?”

A jeśli odpowiedź dziecka, obserwacje nauczyciela albo codzienne sytuacje zaczynają układać się w pewien powtarzający się obraz – warto go sprawdzić.
 

Terapia ręki dla dzieci – Łódź i okolice

W gabinecie Anny Chodakowskiej terapia ręki jest przeznaczona między innymi dla dzieci mających trudności z pisaniem i czytelnością pisma, szybko męczących się podczas prac manualnych, unikających rysowania, kolorowania i wycinania, mających trudności z koordynacją oko–ręka czy codziennymi czynnościami samoobsługowymi.

Najważniejszym celem nie jest jednak „ładniejsze pisanie za wszelką cenę”.

Najpierw trzeba zobaczyć dziecko i zrozumieć jego potrzeby.

Dopiero wtedy można zdecydować, czy potrzebuje terapii, jakiego rodzaju wsparcie będzie odpowiednie i nad czym rzeczywiście warto pracować.

Jeżeli obserwujesz u swojego dziecka kilka opisanych wyżej trudności, nie musisz zgadywać ani porównywać go z innymi.

Możesz zacząć od konsultacji i spokojnej oceny tego, co naprawdę sprawia mu trudność.

Bo czasami najlepszym sposobem, żeby pomóc dziecku więcej ćwiczyć, jest najpierw zrozumieć, dlaczego ćwiczenie jest dla niego takie trudne.