„Krzyczy, rzuca zabawkami i wpada w złość, kiedy czegoś chce”. A co, jeśli dziecko nie jest niegrzeczne, tylko nie potrafi powiedzieć, czego potrzebuje?

Wyobraź sobie taką sytuację. Jest zwyczajne popołudnie. Trzyletni chłopiec bawi się na dywanie. Nagle podbiega do mamy, ciągnie ją za rękę i zaczyna coś pokazywać. Mama nie rozumie. Pyta, o co chodzi. Chłopiec próbuje jeszcze raz, coraz bardziej się denerwuje. Po chwili krzyczy, rzuca zabawką i wybucha płaczem.

Mama jest zmęczona. To już trzeci taki wybuch dzisiaj.

„Przecież możesz normalnie powiedzieć, czego chcesz!” – mówi z bezradnością.

Tylko że być może właśnie w tym tkwi problem. Dziecko naprawdę nie potrafi jeszcze powiedzieć tego, co chciałoby przekazać.

Nie każdy wybuch złości jest objawem trudności w rozwoju mowy. Ale czasami za zachowaniem, które dorośli odbierają jako nieposłuszeństwo, kryje się coś znacznie bardziej złożonego: frustracja wynikająca z niemożności porozumienia się z otoczeniem.

I właśnie dlatego warto przyjrzeć się nie tylko temu, jak dziecko się zachowuje, ale również temu, jak komunikuje swoje potrzeby, emocje i myśli.

Dziecko rozumie więcej, niż potrafi powiedzieć. I tu może zaczynać się frustracja

Rozwój mowy nie zawsze przebiega równomiernie. Zdarza się, że dziecko rozumie wiele codziennych sytuacji, rozpoznaje przedmioty, wie, czego chce, ale ma trudności z wyrażeniem tego słowami.

Chce dostać konkretny kubek, lecz nie umie go nazwać. Próbuje opowiedzieć, co wydarzyło się w przedszkolu, ale brakuje mu słów. Chciałoby zaprotestować, kiedy ktoś zabiera mu zabawkę, jednak nie potrafi jeszcze powiedzieć: „To moje, teraz ja się bawię”.

Dla dorosłego są to proste komunikaty. Dla małego dziecka mogą stanowić ogromne wyzwanie.

Wyobraźmy sobie, że znajdujemy się w obcym kraju. Doskonale wiemy, czego potrzebujemy, ale nie znamy języka. Próbujemy coś wyjaśnić, a druga osoba ciągle nas nie rozumie.

Po kilku nieudanych próbach prawdopodobnie sami poczulibyśmy złość lub bezradność.

Podobne uczucia może przeżywać dziecko, którego możliwości komunikacyjne nie nadążają za potrzebami.

Nie oznacza to, że wszystkie trudne zachowania mają podłoże językowe. Pokazuje jednak, jak ważnym elementem codziennego funkcjonowania jest umiejętność porozumiewania się.

„On wszystko rozumie, tylko nie chce mówić”. Czy na pewno?

To zdanie neurologopedzi słyszą stosunkowo często.

Rodzice zauważają, że dziecko reaguje na znajome sytuacje, przynosi buty, kiedy zbliża się spacer, albo biegnie do kuchni, gdy słyszy, że będzie obiad.

Wydaje się więc, że rozumie wszystko.

Tymczasem rozumienie mowy to coś więcej niż rozpoznawanie codziennych rytuałów. Dziecko może doskonale orientować się w znanych sytuacjach, a jednocześnie mieć trudności ze zrozumieniem nowych poleceń, pytań albo bardziej złożonych wypowiedzi.

Warto obserwować, jak radzi sobie wtedy, gdy nie może polegać wyłącznie na kontekście.

Czy rozumie prośbę: „Połóż misia pod krzesłem”, jeśli dorosły niczego nie pokazuje? Czy potrafi wybrać właściwy przedmiot na podstawie słownego opisu? Czy rozumie proste pytania dotyczące sytuacji, która właśnie się wydarzyła?

Odpowiedzi zależą oczywiście od wieku i etapu rozwoju dziecka.

Trudności mogą dotyczyć zarówno mówienia, jak i rozumienia języka. Dlatego podczas diagnozy neurologopedycznej ważna jest ocena obu tych obszarów, a nie tylko liczby wypowiadanych słów.

Pięć codziennych sytuacji, które warto obserwować

Nie istnieje jeden charakterystyczny rodzaj zachowania, który jednoznacznie wskazywałby na zaburzenia komunikacji. Są jednak sytuacje, w których warto przyjrzeć się bliżej temu, co dziecko próbuje przekazać.

1. Dziecko krzyczy, zamiast poprosić

Maluch chce pić, dostać zabawkę albo wyjść na dwór. Zamiast powiedzieć, czego potrzebuje, zaczyna krzyczeć, ciągnąć rodzica za ubranie lub gwałtownie gestykulować.

Samo takie zachowanie nie świadczy o opóźnieniu rozwoju mowy. U małych dzieci jest ono dość częste.

Jeśli jednak dziecko rzadko używa słów, gestów lub innych zrozumiałych sposobów komunikacji odpowiednich do swojego wieku, warto sprawdzić, czy ma wystarczające możliwości wyrażania potrzeb.

2. Złości się, kiedy ktoś go nie rozumie

Dziecko próbuje coś powiedzieć, ale jego wypowiedź jest bardzo niewyraźna. Rodzic prosi o powtórzenie. Maluch próbuje ponownie, po czym zaczyna płakać albo rezygnuje.

W takiej sytuacji trudność może dotyczyć artykulacji, planowania ruchów potrzebnych do mówienia, budowania wypowiedzi lub innych aspektów komunikacji.

Warto przy tym pamiętać, że ciągłe żądanie powtarzania słów może dodatkowo nasilać frustrację.

3. Wyrywa zabawki i popycha inne dzieci

Podczas zabawy w przedszkolu dziecko chce dołączyć do grupy. Nie potrafi jednak skutecznie poprosić o zabawkę, zaproponować wspólnej zabawy albo wyrazić sprzeciwu.

Zamiast słów pojawia się działanie.

Takie zachowania mogą mieć wiele przyczyn, między innymi niedojrzałość umiejętności społecznych, trudności z regulacją emocji lub ograniczone możliwości komunikacyjne.

Ważne, aby nie poprzestawać na stwierdzeniu: „On po prostu nie umie się zachować”.

4. Wpada w złość przy zmianie planów

Rodzic mówi: „Najpierw posprzątamy, potem pójdziemy na spacer”.

Dziecko zaczyna protestować.

Czasami problem wynika z tego, że trudno mu zaakceptować zmianę aktywności. Innym razem nie zrozumiało kolejności wydarzeń lub znaczenia przekazanego komunikatu.

Pomocne bywa obserwowanie, czy dziecko lepiej radzi sobie, gdy dorosły pokazuje, co wydarzy się po kolei, zamiast wyłącznie o tym mówić.

5. W domu zachowuje się inaczej niż w przedszkolu

W domu rodzice często rozumieją dziecko niemal bez słów. Rozpoznają gesty, domyślają się potrzeb i wiedzą, co oznaczają charakterystyczne dźwięki.

W przedszkolu sytuacja jest trudniejsza. Nauczyciel i rówieśnicy nie znają wszystkich indywidualnych sposobów komunikowania się malucha.

Dlatego trudności, które w domu pozostają niemal niezauważone, mogą stać się bardziej widoczne w grupie.

To jeden z powodów, dla których informacje od rodziców i nauczycieli mogą być tak istotne podczas diagnozy.

Czy każdy wybuch złości oznacza, że dziecko potrzebuje neurologopedy?

Zdecydowanie nie.

Napady frustracji są częścią typowego rozwoju wielu małych dzieci, szczególnie w okresie zdobywania samodzielności.

Dziecko uczy się dopiero rozpoznawać emocje, czekać, akceptować odmowę i radzić sobie z niepowodzeniami.

Przyczyną trudnego zachowania mogą być również zmęczenie, głód, przeciążenie bodźcami, stres, zmiany w otoczeniu czy inne trudności rozwojowe i emocjonalne.

Dlatego nie powinno się diagnozować zaburzeń mowy na podstawie samego zachowania.

Warto jednak zastanowić się, czy wybuchy złości szczególnie często pojawiają się w momentach, kiedy dziecko próbuje coś powiedzieć, odpowiedzieć na pytanie, zrozumieć polecenie lub porozumieć się z innymi.

To właśnie powtarzająca się zależność między trudnością w komunikacji a frustracją może być ważną wskazówką do dalszej obserwacji.

Co możesz zrobić, kiedy dziecko krzyczy, a Ty nie rozumiesz, o co mu chodzi?

Pierwszym odruchem dorosłego bywa próba natychmiastowego uspokojenia sytuacji. Czasem pojawiają się polecenia: „Przestań krzyczeć”, „Uspokój się”, „Powiedz normalnie”.

Jednak dziecko, które jest już bardzo zdenerwowane, może mieć jeszcze większą trudność z porozumiewaniem się.

Zamiast oczekiwać od niego natychmiastowej, poprawnej wypowiedzi, warto spróbować kilku prostych sposobów.

Najpierw pomóż dziecku odzyskać spokój. Mów spokojnym głosem, używaj krótkich komunikatów i zadbaj o bezpieczeństwo. W silnych emocjach długie tłumaczenia zwykle nie pomagają.

Nazwij to, co prawdopodobnie przeżywa. Możesz powiedzieć: „Widzę, że się złościsz. Chcesz tę zabawkę, ale trudno mi zrozumieć którą”.

Daj możliwość pokazania zamiast mówienia. Niech dziecko wskaże przedmiot, wybierze między dwiema rzeczami albo posłuży się gestem czy obrazkiem.

Modeluj proste wypowiedzi. Jeśli dziecko pokazuje kubek, możesz spokojnie powiedzieć: „Chcesz wodę. Woda, proszę”. Nie wymagaj jednak powtarzania za każdym razem.

Doceniaj próby komunikacji. Gest, spojrzenie, dźwięk czy pojedyncze słowo również mogą być próbą przekazania informacji.

Ważne jest także stawianie spokojnych granic. Zrozumienie frustracji dziecka nie oznacza zgody na bicie, gryzienie czy rzucanie niebezpiecznymi przedmiotami.

Wspieramy emocje dziecka, ale jednocześnie pokazujemy mu bezpieczne sposoby ich wyrażania.

Kiedy nie warto już czekać, aż dziecko „samo z tego wyrośnie”?

Wielu rodziców zastanawia się, czy trudności są jeszcze częścią naturalnego rozwoju.

Każde dziecko rozwija się we własnym tempie, ale istnieją umiejętności, których pojawianie się warto monitorować.

Przykładowo, większość dzieci około drugich urodzin zaczyna łączyć co najmniej dwa słowa w prostą wypowiedź. Około trzeciego roku życia większość potrafi uczestniczyć w krótkiej rozmowie z naprzemienną wymianą wypowiedzi i jest zrozumiała dla innych przez znaczną część czasu.

Są to orientacyjne kamienie milowe rozwoju, a nie podstawa do samodzielnego rozpoznawania zaburzeń.

Konsultację warto rozważyć, jeśli dziecko mówi wyraźnie mniej, niż można oczekiwać na jego etapie rozwoju, ma trudności ze zrozumieniem codziennych komunikatów, bardzo często nie potrafi przekazać swoich potrzeb lub wyraźnie frustruje się podczas prób porozumiewania się.

Niepokoić może również ograniczone używanie gestów, brak postępów w komunikacji czy trudność w nawiązywaniu kontaktu z otoczeniem.

Szczególnie ważnym sygnałem jest utrata wcześniej nabytych umiejętności, na przykład gdy dziecko przestaje używać słów, którymi wcześniej się posługiwało. Taka sytuacja wymaga szybkiej konsultacji z lekarzem.

Jeżeli dziecko często nie reaguje na mowę lub pojawiają się wątpliwości dotyczące słuchu, należy również rozważyć jego badanie.

Nie trzeba czekać, aż trudności staną się bardzo nasilone. Konsultacja pozwala ustalić, czy rozwój przebiega prawidłowo, czy potrzebne jest dalsze badanie albo wsparcie.

Jak neurologopeda może pomóc dziecku, które ma trudności z komunikacją?

Podczas konsultacji neurologopedycznej specjalista nie ogranicza się do sprawdzenia, czy dziecko prawidłowo wypowiada poszczególne głoski.

W zależności od wieku i zgłaszanych problemów ocenia między innymi sposób rozumienia mowy, możliwości wyrażania potrzeb, budowanie wypowiedzi, komunikację niewerbalną i umiejętności uczestniczenia w interakcji.

Ważne są także informacje o rozwoju dziecka, jego codziennym funkcjonowaniu oraz sytuacjach, w których pojawiają się trudności.

Czasami okazuje się, że dziecko potrzebuje ukierunkowanego wspierania rozwoju językowego. W innych przypadkach wskazana jest szersza diagnostyka, na przykład psychologiczna, audiologiczna lub konsultacja lekarska.

Jeżeli trudności komunikacyjne rzeczywiście są jednym z czynników nasilających frustrację, odpowiednio dobrane działania mogą pomóc dziecku skuteczniej wyrażać swoje potrzeby.

Nie chodzi wyłącznie o naukę nowych słów.

Chodzi o to, aby dziecko miało sposób na powiedzenie światu: „Posłuchaj mnie. Chcę Ci coś przekazać”.

Nie czekaj, aż przedszkole powie, że dziecko sprawia problemy

Rodzice często trafiają do specjalisty dopiero wtedy, gdy trudności zaczynają wpływać na codzienne funkcjonowanie całej rodziny albo pojawiają się uwagi ze strony przedszkola.

Tymczasem wcześniejsza konsultacja może pomóc lepiej zrozumieć potrzeby dziecka i zaplanować właściwe działania.

Warto pamiętać, że dziecko, które krzyczy, płacze lub odpycha innych, nie zawsze robi to dlatego, że chce postawić na swoim.

Czasami nie potrafi jeszcze inaczej wyrazić tego, co przeżywa.

Nie oznacza to, że każdy problem z zachowaniem rozwiąże terapia neurologopedyczna. Oznacza natomiast, że rozwój komunikacji jest jednym z obszarów, którym warto się przyjrzeć, zanim uznamy dziecko za niegrzeczne.

Neurologopeda dla dzieci – Florentynów, Konstantynów Łódzki i okolice

Jeżeli obserwujesz u swojego dziecka trudności z mówieniem, rozumieniem poleceń, wyrażaniem potrzeb lub codziennym porozumiewaniem się, warto skonsultować jego rozwój ze specjalistą.

W Gabinecie Neurologopedyczno-Pedagogicznym mgr Anny Chodakowskiej we Florentynowie koło Łodzi możliwa jest indywidualna diagnoza oraz dobranie odpowiednich form wsparcia do potrzeb dziecka.

Z gabinetu mogą korzystać rodziny między innymi z Konstantynowa Łódzkiego, Lutomierska, Aleksandrowa Łódzkiego, Łodzi i pobliskich miejscowości.

Gabinet Neurologopedyczno-Pedagogiczny mgr Anna Chodakowska

Florentynów 116, 95-083 Lutomiersk

Tel.: 795 001 006

Strona: chodakowska-neurologopeda-lodz.pl

Nie każde trudne zachowanie wynika z problemów z komunikacją. Ale każde dziecko zasługuje na to, by spróbować zrozumieć, co naprawdę chce nam powiedzieć.

Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje indywidualnej diagnozy ani konsultacji lekarskiej lub psychologicznej.